vroeger en nu

Sint Annatunnel

Geschiedenis van de Antwerpse voetgangerstunnel

Bron : ANIEUWS 18-3-2011 en 'Van Oever tot oever van de Schelde te Antwerpen - Emiel Van Peel - 1969

 

Waarom Antwerpen een voetgangerstunnel  heeft onder een stroom? Daar ging een lange geschiedenis aan vooraf. Aanvankelijk gebruikte men de veerboot maar sinds het einde van de 18e eeuw werd er al gepraat over een vaste Schelde-oeververbinding die er uiteindelijk pas in 1933 zou komen. Voor voertuigen maar ook een aparte voor voetgangers. Een brug of een tunnel? Het is een debat dat na 250 jaar nog altijd voortduurt.

 

De zweefbrug

Vanaf 1877 worden de kaaien op rechteroever rechtgetrokken en start de discussie. Het wordt een spannende periode vooraleer men in 1931 kon beslissen om een voetgangerstunnel te graven. De discussie tussen brug of tunnel werd voor de eerste wereldoorlog op het scherp van de snee gevoerd. De Belgische regering koos eertijds voor een zweefbrug. Dat was 8 keer goedkoper dan een tunnel. Het is een Franse uitvinding van ingenieur Arnodin dat eigenlijk geen echte brug is, en ook geen veer. De zogenaamde Pont à Transbordeur (zie foto) bestaat uit 2 verticale pylonen, ver genoeg op beide oevers om het scheepvaartverkeer niet te storen, en daartussen ligt op 50 meter hoogte een horizontale rail waarop een electrisch aangedreven wagenstel rijdt. En aan dat wagenstel hangt een grote bak dat zowel voetgangers, als voertuigen, zelfs trams naar de overkant brengt. Van alle transbordeurs die ooit het daglicht zagen,bestaat er nog 1 in het Franse Rochefort in de Charente-Maritime die als toeristische attractie opnieuw werd geopend.

 

Toch een tunnel?

De Antwerpenaren vonden die zweefbrug maar niks : het lijkt wel kinderspeelgoed en is aartslelijk

was de commentaar. De Antwerpse gemeenteraad kiest voor het tunnelvoorstel van luitenant-

kolonel Bertrang : een tunnel met 3 kokers ter hoogte van het Zuidstation (nu Vlinderpaleis) op

rechteroever: 1 voor de trein, 1 voor trams en 1 voor voetgangers en paardenrijtuigen (zie foto).

 

Voor het stadsbestuur, daarin gesteund door een aantal gemeenten uit het Waasland, was de

ontsluiting van linkeroever primordiaal en dat kon enkel via een tunnel. Ook al kwam er protest van

Antwerpenaars die de omweg van 2 km om naar het Zuid te stappen en nadien op linkeroever

terug tot Sint Anneke niet zagen zitten. Maar de regering zette haar intitieel plan doelbewust door,

ze zou immers nog geld kunnen verdienen aan de zweefbrug. ln 1900 wordt de transbordeur in de

begroting ingeschreven. ln 1909 beslist een regeringscomité om onmiddellijk te starten met de

zweefbrug in het kader van de havenuitbreidingswerken op rechteroever, weliswaar verder weg

tussen Hoboken en Kruibeke. Daarnaast zou er ook een tunnel komen voor de Rede omdat het toen

technisch mogelijk was geworden om een spoortunnel te graven. Toch is de transbordeur er niet

gekomen. De uiterste datum om de werken aan te vangen ging voorbij zonder dat er iets gebeurde.

Na de eerste wereldoorlog is de glorieperiode van transbordeurs voorbij, en zou de Belgische

regering uitkijken naar een tunneloplossing,

 

De vele voorstellen voor een vaste oeververbinding in het begin van de vorige eeuw doen de

Antwerpenaar vandaag glimlachen. Zo was er een voorstel van een tunnel die ook voorzag in de

verhuis van de Zoo naar Linkeroever, Een ander voorstel hield rekening met de verlenging van een

tunnel op rechteroever tot de Groenplaats of Meirbrug. Of nog een voorstel voor een brug 'aan de

lopende meter' vanaf de Rooseveltplaats via de Leien tot de Noorderplaats en vandaar naar de

Schelde en deels boven de kaaien op rechteroever.

 

De oplossing

Het project dat het dichtst bij de uiteindelijke voetgangerstunnel kwam was het voorstel uit 1909 van

ingenieur Van der Mensbrugge van de Staatsspoorwegen. Hij ontwerpt een 2 kokertunnel die op

dezelfde plaats zou liggen als de latere Waaslandtunnel waarvan 1 koker voor voetgangers en trams

en 1 voor algemeen verkeer. ln 1923 wordt een wet gestemd die de gedeeltelijke aanhechting van

Zwijndrecht en Burcht bij de stad Antwerpen regelt. Voor het eerst sinds eeuwen is de Schelde niet

meer de grens tussen Antwerpen en Vlaanderen. Antwerps burgemeester Van Cauwelaert weigert

om in te gaan op voorstellen van Amerikanen en Canadezen om een tolvrije tunnel te bouwen in ruil

voor een concessie op Linkeroever voor een soort vrijhaven.

 

ln 1929 wordt de IMALSO opgericht, de Intercommunale Maatschappij van den Linker Scheldeoever. De Belgische staat neemt de helft van de aandelen, de rest gaat naar de stad Antwerpen, de 2 aangrenzende provincies en dichtbijgelegen gemeenten. Een aanbestedingswedstrijd wordt uitgeschreven voor het bouwen van 1 tunnel voor zowel voetgangers als voertuigen. Men dacht daarbij vooral aan auto's die sinds de eeuwwisseling in het straatbeeld verschenen. Toch zou er een aparte tunnel komen voor voetgangers en fietsers deels omwille van technische en financiële redenen en deels uit veiligheidsovenivegingen voor de voetgangers.

ln 1931 krijgt de Luikse firma Compagnie lntemational des Pieux Armés Frankignoul de opdracht om naast een wagentunnel ook een voetgangerstunnel te graven. Op 700 werkdagen moest de tunnel plus 2 verticale toegangsschachten met elk een moderne lift en 2 roltrappen, gebouwd worden voor de prijs van 1,15 miljoen euro. Uiteindelijk zou de klus geklaard worden door 15.000 arbeiders in 'amper' 500 werkdagen, niettegenstaande men te maken kreeg met tegenslagen. Detunnel werd 32 meter onder de waterbodem door de Boomse klei geboord. Hij is 573 meter lang en heeft een diameter van 4,30 meter. De 2 identieke toegangsgebouwen opgetrokken in modernistische stijl zijn een ontwerp van stadsarchitect Emiel Van Averbeke. Op de St Jansvliet moet daarvoor de 17e eeuwse waterpoort (foto), een ereboog ontworpen door P.P. Rubens ter ere van de Spaanse koning, opnieuw verplaatst worden, nu naar de Gillisplaats aan de gedempte Zuiderdokken. Op Linkerover staat het gebouw op de plaats waar eens het Vlaams Hoofd stond, dat verdween bij het opspuiten van de linkeroever. De officiële naam is dan ook Sint-Annatunnel maar iedereen sprak al snel over de voetgangerstunnel of de kleine tunnel.

Het Tunnellied van Willem Gijssels 1933

Komt vrienden en vreemde, wij hebben ze klaar !
Vandaar al dat vroolijk geschater.
Wij kregen een Simplon en een Saint-Gothard;
Ze kwamen alleen maar wat later.
En ze zijn bovendien
't Is een lust om te zien
Gelegen al onder het water

Sinte-Anna zoolang van haar moeder beroofd,
Wordt straks in een grootstad herboren;
Ze schudt haren schouder en steekt 't Vlaams Hoofd
omhoog met paleizen en toren.
En de tunnels die slaan
Voor een leven de baan,
Dat eeuwen al zocht door te boren !

En schallen bazuinen, is 't feest aan het strand,
De Schelde mag blijde nu stromen.
De tunnels ze zijn er, en zijn bij de hand
Men zou er geen beter bekomen.
Hoog, de tunnels begroet,
Die te rit of te voet
Ons de wegen doen gaan onzer dromen !

 

 

ln 1933 is de vaste oeververbinding eindelijk een feit en worden de Waasland- en Sint Annatunnel

feestelijk ingehuldigd. Koning Albert l komt de tunnels officieel openen en 20.000 Antwerpse

scholieren stappen door de tunnel. Een fiere burgemeester Camille Huysmans is getuige als een

400 koppig koor een speciaal gecomponeerd Tunnellied aanheft voor de koning. Er is een

luchtdéfilé, een internationale zeilwedstrijd, een bloemententoonstelling.. heel Antwerpen viert mee

voor de eerste tunnels onder de Schelde.

 

 

 

 

Een tunnel voor voetgangers en fietsers

Die dag mocht iedereen ook gratis gebruik maken van de tunnels. Nadien zou er tol geheven

worden, en dat was meteen een steen des aanstoots. Een halve frank voor voetgangers en 25

centiem er bovenop voor een fiets, een pak duurder dan de St-Anneskesveerboot. De tunnel werd

onmiddellijk toegankelijk voor fietsers maar die mochten enkel gebruik maken van de tunnel tijdens

de stille uren vanaf 's avonds tot de ochtend. Het is wachten tot 1995 vooraleer permanent

'stapvoets' fietsverkeer is toegestaan, alhoewel iedereen daar een vrije interpretatie aangeeft zeker

in een tunnel zonder flitspalen.

 

Een onmiddellijk succes

Al in het eerste jaar maakten bijna 1,15 miljoen voetgangers gebruik van de tunnel. En dat aantal

zou nadien nog toenemen tot 7,2 miljoen voetgangers in het topjaar 1942 omdat er tijdens de

oorlogsjaren minder auto's reden. ln 1944 saboteert het terugtrekkende Duitse leger de beide

tunnels. De roltrappen en liftkoker van het gebouw op Linkeroever werden vernietigd (zie foto), maar

5 maanden nadien werd de voetgangerstunnel opnieuw geopend weliswaar tijdelijk met houten

noodtrappen.

Er werd van bij de aanvang rekening gehouden met een groot aantal bezoekers. De naast elkaar

liggende roltrappen konden in 1 richting worden gebruikt tijdens piekuren. Na het afschaffen van de

tol in 1951 had de voetgangertunnel 6,5 miljoen bezoekers perjaar, nadien begon het aantal te

verminderen.

 

Nog steeds populair

Vandaag maken jaarlijks nog bijna 2,86 miljoen voetgangers gebruik van de tunnel of bijna 8.000 per dag, en dat is nog behoorlijk veel, want ondertussen is er ook een tramverbinding gekomen tussen beide oevers. De zomermaanden,wanneer de Antwerpenaars de koelte van 'de plage' opzoeken, behoren tot de piekmaanden. De tunnel 'boort' vandaag een nieuw publiek aan. Dat zijn automobilisten die een goede wandeling door de tunnel verkiezen boven het langdurig aanschuiven aan de Kennedytunnel of het betalen van hoge parkingprijzen in de stad. Ook toeristen hebben een zeldzaam fenomeen ontdekt : een voetgangerstunnel onder een stroom. Zelfs de 34 km lange Bollekesfietsroute loopt door de Sint- Annatunnel. En dan zijn er sinds kort ook de joggers die van hun dagelijkse loopkoers op linkeroever terugkeren naar de binnenstad, waarbij ze de maximaal 5 km toegestane snelheid radicaal aan hun loopsloef lappen. En ook de trouwers die de houten roltrappenen en liften een mooi decor vinden voor trouwfoto's.

 
Renovatie en bescherming

Het moge duidelijk zijn dat de voetgangerstunnel sterk gebouwd is. Na bijna 80 jaar dag en nacht trouwe dienst zijn er nog geen zware mankementen geweest. Sinds 1997 zijn de 2 toegangsgebouwen en de technische uitrusting zoals de liften, de houten roltrappen en de technische installatie op Linkeroever beschermd. ln 1992-1993 werd de tunnel gerenoveerd. Nadien was het de beurt aan de roltrappen. Sinds kort is de laatste fase van de liften afgewerkt. Aanvankelijk zou de renovatie van de liften 6 maanden duren. Het werden er uiteindelijk 10. Het technisch gedeelte werd behouden maar voldoet nu aan de hedendaagse veiligheidsnormen en de liftdeuren

gaan iets breder open.

 

Stadsgedicht

De voetgangerstunnel ligt nog steeds nauw aan het hart van de Antwerpenaars. Stadsdichter Joke

Van Leeuwen brak in 2009 een niet gehomologeerd wereldrecord met het Elfhonderd meter gedicht

over de voetgangerstunnel. Om de tocht door de schier eindeloze tunnel toch wat op te vrolijken

werd tegen de wit Gilliotbetegelde wanden met kleefletters een gedicht aangebracht. Eén strofe

langs elke zijde, elfhonderd meter in totaal. Voor het eerst hadden beschonken nachtraven een

houvast aan het gedicht op de muren om de juiste richting huiswaarts te kunnen kiezen. Maar na 6

weken was de houdbaarheidsdatum van de kleefletters overschreden en werd het gedicht verwijderd.

De bouwer van de voetgangerstunnel, E. Frankignoul werd in 1933 ereburger van Antwerpen, als

dank voor een unieke tunnel. De Antwerpenaars hebben er nog steeds geen spijt van.

Fotogalerij: Sint Annatunnel

/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a77wlgh-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a598-4716660833063-104260569-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a1436-10201295027556297-1822527077-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a1436-10201295031516396-1954460952-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a8861-10201295033756452-511288527-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a413407-3397005522505-1184029319-o-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a417340-3397012042668-114980831-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a421006-3396983521955-1742526482-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a423233-3396989202097-904307989-n-jpg/
/album/fotogalerij-sint-annatunnel/a427086-3397014362726-1428700949-n-jpg/